Психотерапия билан шуғулланувчи мутахассислар билан мулоқот қилиш ҳар қандай психотерапевтнинг касбий малакаси учун муҳим бўлган супервизия олиш ва ўтказиш масаласини табиий равишда кун тартибига олиб чиқди. Ростини айтсам, бутун амалиётим давомида мен расмий тарзда супервизияга мурожаат қилмаганман, аммо доимий равишда ва ҳозиргача хорижда яшовчи, Facebook орқали мулоқот қиладиган русзабон дўстларим ва ҳамкасб психотерапевтларимдан касбий қўллаб-қувватлаш олиб келаман. Шу билан бирга, мамнуният билан қайд этиш мумкинки, бизда супервизия мавжуд ва ишлаб келмоқда, бироқ унга кириш ҳали танлаб олинган ҳолда амалга оширилади, аниқ механизмлар билан тартибга солинмаган ва кўпроқ супервизор билан унга муҳтож мутахассис ўртасидаги шахсий келишув хусусиятига эга. Психотерапияга бўлган жамоатчилик қизиқиши ортиб бораётганини ҳисобга олган ҳолда, обуначиларни ушбу тушунча билан таништириш ва супервизия нима учун кераклиги ҳамда қандай ишлашини очиқ-ойдин тушунтиришга қарор қилинди.

Супервизия — бу психотерапевт ёки психолог учун тажрибалироқ ҳамкасб — супервизор томонидан бериладиган касбий қўллаб-қувватлашдир. Бу мижоз учун психотерапия эмас, балки мутахассиснинг мижоз билан ишида унга кўрсатиладиган касбий ёрдамдир. Шифокорлар учун бу вазифани турли консилиумлар ёки эксперт комиссиялари бажарса, психологлар учун бу супервизия орқали амалга оширилади. Супервизион сессия давомида супервизор ва супервизант ўртасида суҳбат бўлиб ўтади: мутахассиснинг иши, ундаги қийинчиликлар, қабул қилинган қарорлар ҳамда мижоз ва терапевтда юз бераётган ўзгаришлар муҳокама қилинади. «Касбий ойна» каби супервизия мутахассисга ўзининг «кўр жойлари»ни кўришга, терапиясини такомиллаштиришга, касбий ўсишга ва мижоз учун янада хавфсиз ҳамда фойдали бўлишга ёрдам беради.

Супервизиянинг асосий вазифалари:

Спортдаги мураббий каби касбий кўникмалар ва иш усулларини ривожлантиришга ёрдам беради.

Қийин ҳолатларга нисбатан янада холис қараш имконини бериб, хатолардан қочишга ёрдам беради.

Ўз ишини танқидий ва рефлексив тарзда таҳлил қилиш қобилиятини ривожлантиради.

Касбий ёниш ва тўхтаб қолиш хавфини камайтиради — мутахассис касбий қийинчиликларда ёлғиз эмаслигини ҳис қилади.

Супервизия индивидуал ва гуруҳли бўлиши мумкин.

Индивидуал супервизияда бир супервизант ва бир супервизор аниқ ҳолатлар ва жараёнларни муҳокама қилади.

Гуруҳли супервизияда эса бир нечта ҳамкасблар ва супервизор бир ёки бир нечта ҳолатни муҳокама қилиб, турли нуқтаи назарларни олиш имконига эга бўлади.

Супервизияда асосий компетентлик қоидасига амал қилиниши шарт — супервизор ҳам, супервизант ҳам бир хил психотерапевтик йўналиш ёки мактаб вакиллари бўлиши керак.

Супервизор — бу мураббий, устоз, фасилитатор ва ўқитувчи, лекин раҳбар эмас: у психотерапия алгоритмларини буюрмайди, балки супервизантга энг мақбул ечимларни мустақил равишда кўришга ёрдам беради.

Супервизияни баъзан «психотерапевт учун психотерапия» деб ҳам аташади. Бироқ у терапевтга ўз ҳис-туйғулари ва ишдаги реакцияларига эътибор қаратишга ёрдам берса-да, мутахассисни «даволаш» эмас, балки унинг касбий малакасини оширишга қаратилган мураккаб ишдир.

«Супервизия» атамаси XX аср ўрталарида дастлаб саноат соҳасида қўлланилган бўлиб, технологияларга риоя этилишини назорат қилиш маъносини англатган. Кейинчалик бу тушунча ижтимоий иш ва психологияга кўчирилди.

Психотерапияда супервизия турли даврларда устун бўлган йўналишларга мувофиқ ривожланган:

1970-йилларгача — асосан психоаналитик назария таъсирида;

1970–1980-йиллар — гуруҳ динамикаси назариялари ва фанлараро ёндашувларнинг қўшилиши;

1990-йиллардан бошлаб — ҳозиргача амал қилаётган кўп парадигмали ёки интегратив супервизия моделлари шаклланди.

Ўзбекистонда супервизия амалий психологлар жамоасининг бир қисмига айланиб бормоқда:

Ўзбекистон психологлар ассоциацияси конференциялар, супервизия дастурлари, семинарлар ва психологлар ҳамда психотерапевтлар учун қўллаб-қувватлашни ташкил этади, касбий стандартларни ишлаб чиқишда иштирок этади ва мутахассисларни тажрибали ҳамкасбларга йўналтириши мумкин.

Амалий психология бўйича таълим марказлари супервизияни малака оширишнинг бир қисми сифатида таклиф қилади. Кўплаб психотерапия курслари ва тренингларида гуруҳли супервизия таълимнинг мажбурий қисми ҳисобланади, масалан, КПТ ва бошқа усулларда сертификат олиш учун.

Тошкент шаҳрида хусусий тарзда супервизор сифатида ишлаётган психологлар ва психотерапевтлар, шунингдек супервизия гуруҳлари етакчилари мавжуд. Улар билан мунтазам индивидуал ёки гуруҳли супервизия бўйича келишиш мумкин.

Айрим университетлар, психология факультетлари ёки кафедралари қошида амалий психологик марказлар мавжуд ёки ташкил этилиши мумкин бўлиб, у ерда айниқса битирувчилар ва амалий мутахассислар учун расмий ёки норасмий супервизион учрашувлар ўтказилади.

Бунинг барчаси мамлакатимизда касбий супервизия ривожланаётгани, мустаҳкамланаётгани ва амалиётчи мутахассислар учун тобора очиқроқ бўлаётганини кўрсатади. Бу эса психотерапевтик ёрдам сифати ва касбий ўсиш учун жуда муҳим. Психотерапия билан шуғулланишга қарор қилган ёш мутахассис учун супервизияга мурожаат қилиш касбнинг оддий ва нормал қисми эканини, бу заифлик белгиси эмас, балки касбий даражани юқори даражада ушлаб туриш усули эканини билиш муҳим.

Стратегик нуқтаи назардан супервизия қуйидагиларни беради:

– шахсий брендни кучайтириш;

– касбий нуфузни ошириш;

– профессионал жамоанинг бир қисми бўлиш;

– ёнишдан ҳимоя;

– терапияни халқаро стандартлар билан мувофиқлаштириш;

– тажриба орттириб, супервизорга айланилганда — барқарор даромад манбаи.

Соғ бўлинг ва зарур бўлса, тажрибали мутахассисларга супервизия учун мурожаат қилинг